Tạo động lực cho tăng trưởng
Sau khi Nghị quyết 98/2023/QH15 sửa đổi được ban hành, theo PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình và TS Bùi Nhật Lê Uyên, TPHCM có thể tận dụng cơ chế đặc thù để quay lại vị thế “đầu tàu kinh tế” mạnh mẽ hơn như thế nào trong bối cảnh cạnh tranh khu vực ngày càng lớn?
PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình: Nghị quyết 98 sửa đổi đã tạo ra một đòn bẩy thể chế quan trọng khi trực tiếp tác động vào những “nút thắt” lớn đang kìm hãm khả năng bứt phá của TPHCM, đặc biệt trong bối cảnh cần tăng cường thu hút đầu tư chất lượng cao và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế, hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số.
Việc thành lập Khu thương mại tự do TPHCM như một “phòng thí nghiệm thể chế” với chức năng thí điểm các chính sách vượt trội trong các lĩnh vực tài chính, thương mại, dịch vụ chất lượng cao, công nghiệp và R&D, sẽ khắc phục điểm nghẽn lâu nay về sự thiếu linh hoạt của hệ thống pháp luật trong việc thích ứng với các mô hình kinh doanh mới. Thay vì áp dụng cứng nhắc các quy định chung, Khu thương mại tự do được cho phép vận hành theo cơ chế riêng, tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, qua đó giúp doanh nghiệp Việt có cơ hội nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Song song đó, tình trạng thủ tục hành chính còn phức tạp và kéo dài, vốn là một trong những rào cản lớn trong thu hút đầu tư, đặc biệt đối với các nhà đầu tư nước ngoài cũng được xử lý một cách căn cơ. Theo quy định mới, nhà đầu tư nước ngoài khi thành lập tổ chức kinh tế trong khu thương mại tự do không còn phải thực hiện thủ tục cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư trước. Đồng thời được hưởng các cơ chế ưu tiên về hải quan và miễn kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa đã có chứng nhận quốc tế, làm gia tăng sức hấp dẫn của môi trường đầu tư trong nước, qua đó mở rộng khả năng thu hút hiệu quả dòng vốn quốc tế vào TPHCM.
TS Bùi Nhật Lê Uyên: Nghị quyết 98/2023/QH15 sửa đổi không chỉ là một văn bản pháp lý, mà còn là một bản định hướng giúp TPHCM tháo gỡ những nút thắt thể chế đã tồn tại từ lâu, trong đó lĩnh vực hạ tầng kết hợp với đô thị chính là dư địa mang tính “đột phá” nhất nhờ Nghị quyết 98. Nghị quyết 98 cho phép TPHCM tự chủ tài chính, tăng tốc quy hoạch và phát triển hạ tầng giao thông đô thị, điều này thực hiện “logistics đô thị” hiệu quả và nhanh hơn. Đây cũng chính là cách các con rồng châu Á như Singapore hay Hong Kong trước đây đã dùng để xây dựng hệ thống hạ tầng đẳng cấp thế giới.
TPHCM tận dụng cơ chế đặc thù này để lấy lại vị thế đầu tàu kinh tế bằng cách trở thành Trung tâm Tài chính quốc tế và Trung tâm Đổi mới sáng tạo làm động lực cho tăng trưởng sắp tới. Bên cạnh đó, một lợi thế rất lớn trong Nghị quyết 98 là cho phép rút ngắn tối đa các thủ tục hành chính cho các nhà đầu tư chiến lược nước ngoài. Thu hút các quỹ đầu tư vào các lĩnh vực kinh tế trọng điểm như chip bán dẫn (Semiconductors) và AI…
Vậy theo PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình và TS Bùi Nhật Lê Uyên, trong bối cảnh hiện nay, đâu là những “nguồn năng lượng mới” quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng của TPHCM?
PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình: Các cơ chế tài chính mới cùng với việc mở rộng quyền tự chủ trong quản lý, khai thác tài sản công trở thành động lực quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển. Cơ chế cho phép TPHCM giữ lại 100% nguồn thu từ quỹ đất tại các khu vực TOD để tái đầu tư cho hạ tầng giao thông đã thiết lập một vòng tuần hoàn nguồn lực hiệu quả, trong đó giá trị gia tăng từ đất đai được tái đầu tư trực tiếp cho phát triển hạ tầng.
Đồng thời, khi được trao quyền chủ động hơn trong huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực, TPHCM có thể linh hoạt triển khai các dự án trọng điểm, qua đó nâng cao sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư chiến lược.
TS Bùi Nhật Lê Uyên: Hiện nay, Nghị quyết 98 sửa đổi là nguồn năng lượng mang tính thể chế có sức ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của TPHCM trong giai đoạn sắp tới, thúc đẩy phát triển hạ tầng kết hợp với đô thị.
Ngoài ra, việc thí điểm sàn giao dịch carbon tại TPHCM sẽ là nơi các doanh nghiệp có thể phát triển các mô hình kinh doanh mới theo hướng bền vững hơn, kiếm tiền từ việc bảo vệ môi trường. Đây là nguồn năng lượng để chinh phục các thị trường khó tính và thu hút dòng vốn ngoại hoặc tín dụng xanh. Tóm lại, nguồn năng lượng mới quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng của TPHCM mà tôi nhận thấy đó là hạ tầng, tài chính xanh, và đổi mới sáng tạo.
Việc tìm kiếm các động lực tăng trưởng mới là một sứ mệnh cấp thiết để TPHCM bứt phá và không bị tụt hậu trong cuộc đua với các siêu đô thị trong khu vực như Bangkok, Jakarta hay Singapore. Trong nhiều thập kỷ qua, trong mắt các nhà đầu tư quốc tế, Việt Nam nói chung và TPHCM nói riêng tăng trưởng dựa vào thâm dụng lao động, đất đai và vốn.
Liên kết vùng giữa TPHCM với các tỉnh trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam cần được thúc đẩy qua kết nối đa phương thức, cụ thể là khép kín các đường Vành đai 3 và Vành đai 4, kết nối luồng hàng giữa cảng Cát Lái - Cái Mép - cảng Cần Giờ với hệ thống đường thủy nội địa, kết nối các tuyến metro của TPHCM tới tận Dĩ An (Bình Dương cũ) hay Biên Hòa (tỉnh Đồng Nai) để tạo ra sự lưu thông thuận tiện cho dòng dịch chuyển nhân lực chất lượng cao… TS Bùi Nhật Lê Uyên
Vậy khi sức hấp dẫn đó không còn, khi quỹ đất đã cạn, chi phí nhân công tăng cao và hạ tầng truyền thống đã quá tải… chúng ta loay hoay tìm kiếm con đường phát triển bền vững hơn, các động lực tăng trưởng mới có giá trị gia tăng cao, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế và dễ dàng thích nghi trước mọi biến động kinh tế. Ví dụ, tăng trưởng xanh là “tấm vé thông hành” để TPHCM thâm nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Nếu không có năng lượng xanh và hạ tầng số, TPHCM sẽ mất đi sức hút đối với các nhà đầu tư chiến lược, từ đó mất dần vị thế trung tâm kinh tế khu vực.
Cần khung pháp lý chung
Đâu là rào cản thể chế lớn nhất hiện nay đang kìm hãm sự phát triển của TPHCM? Những lĩnh vực nào có thể trở thành “động cơ tăng trưởng mới” của TPHCM trong 5 - 10 năm tới, thưa PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình và TS Bùi Nhật Lê Uyên?
PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình: Sự kết hợp đồng bộ giữa đổi mới thể chế, cải cách thủ tục hành chính và mở rộng không gian thử nghiệm chính sách sẽ tạo nền tảng để TPHCM vượt qua các “điểm nghẽn” cố hữu. Tuy nhiên, việc chỉ bổ sung các cơ chế thí điểm riêng lẻ khó có thể tạo ra bước đột phá lớn và lâu dài cho TPHCM. Những cơ chế đặc thù như Nghị quyết 98 sửa đổi tuy có thể tháo gỡ một số “nút thắt kỹ thuật”, nhưng vẫn chưa đủ khả năng xử lý triệt để các điểm nghẽn thể chế mang tính hệ thống. Vì vậy, với vai trò là một siêu đô thị, TPHCM cần được đặt trong một khung pháp lý ổn định, lâu dài và có tính hệ thống hơn, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào các cơ chế thí điểm được gia hạn theo từng giai đoạn.
Từ góc nhìn cá nhân, tôi cho rằng Nghị quyết 98 sửa đổi đã mở ra nhiều dư địa phát triển mới cho TPHCM trước hết ở phương diện quy hoạch và tổ chức không gian đô thị. Việc TPHCM được trao quyền lập quy hoạch tổng thể tích hợp không chỉ khắc phục tình trạng chồng chéo, phân tán trong quy hoạch trước đây, mà còn tạo điều kiện kết nối chặt chẽ giữa phát triển đô thị với hệ thống giao thông công cộng theo mô hình TOD. Nhờ đó, TPHCM có cơ sở để tái cấu trúc không gian phát triển theo hướng hợp lý hơn, giảm áp lực lên hạ tầng hiện hữu và từng bước nâng cao chất lượng sống đô thị.
TS Bùi Nhật Lê Uyên: Sự chồng chéo giữa các luật, cơ chế phối hợp giữa TPHCM và các tỉnh lân cận như Đồng Nai, Tây Ninh chưa đồng bộ là những thách thức và rào cản thể chế lớn nhất hiện nay đang kìm hãm sự phát triển của TPHCM.
Những lĩnh vực nào có thể trở thành “động cơ tăng trưởng mới” của TPHCM trong 5 - 10 năm tới như công nghiệp bán dẫn và vi mạch (tập trung vào khâu thiết kế và đóng gói, kiểm thử, mang lại lợi nhuận cao nhưng ít gây ô nhiễm môi trường), Trung tâm Tài chính quốc tế và fintech, logistics xanh và kinh tế biển, trí tuệ nhân tạo (AI).
Hiện, TPHCM vẫn duy trì được sức hấp dẫn cạnh tranh nhờ các dự án hạ tầng và logistics trong thời gian gần đây, giúp hàng hóa thông suốt hơn, từ các khu công nghiệp ở Bình Dương cũ, Đồng Nai đi về cảng thông quan Vành đai 3 và Vành đai 4, tránh tắc nghẽn giao thông nếu đi trong nội đô. TPHCM sở hữu hệ thống cảng biển chiến lược như Cát Lái và dự án Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ giúp TPHCM trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Ngoài ra, năng lực logistics hàng không cũng là một điểm nhấn trong chiến lược phát triển hạ tầng logistics.
Do đó, liên kết vùng giữa TPHCM với các tỉnh trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam cần được thúc đẩy qua kết nối đa phương thức, cụ thể là khép kín các đường Vành đai 3 và Vành đai 4, kết nối luồng hàng giữa cảng Cát Lái - Cái Mép - cảng Cần Giờ với hệ thống đường thủy nội địa, kết nối các tuyến metro của TPHCM tới tận Dĩ An (Bình Dương cũ) hay Biên Hòa (tỉnh Đồng Nai) để tạo ra sự lưu thông thuận tiện cho dòng dịch chuyển nhân lực chất lượng cao…
Nếu phải chọn một chính sách đột phá nhất để tạo cú hích cho TPHCM trong 10 năm tới, PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình và TS Bùi Nhật Lê Uyên sẽ chọn điều gì?
PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình: Để những dư địa của TPHCM thực sự được khai thác hiệu quả và bền vững, việc hình thành một khung pháp lý có tính hệ thống cho TPHCM là yêu cầu cấp thiết. Các cơ chế đặc thù dù tạo ra sự linh hoạt trong ngắn hạn, vẫn khó thay thế vai trò của một nền tảng pháp lý thống nhất có khả năng điều chỉnh các vấn đề mang tính liên ngành và dài hạn.
Các cơ chế tài chính mới cùng với việc mở rộng quyền tự chủ trong quản lý, khai thác tài sản công trở thành động lực quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển. Cơ chế cho phép TPHCM giữ lại 100% nguồn thu từ quỹ đất tại các khu vực TOD để tái đầu tư cho hạ tầng giao thông đã thiết lập một vòng tuần hoàn nguồn lực hiệu quả, trong đó giá trị gia tăng từ đất đai được tái đầu tư trực tiếp cho phát triển hạ tầng. PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình
Do đó, thay vì tiếp tục hoàn thiện và mở rộng các cơ chế đặc thù, để TPHCM thực sự bứt phá cần tiến tới xây dựng một khung pháp lý chung ở tầm luật, mang tầm như một Luật Đô thị đặc biệt mới đủ độ ổn định, nhằm bảo đảm tính nhất quán và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của TPHCM trong dài hạn.
TS Bùi Nhật Lê Uyên: Nếu phải chọn duy nhất một chính sách đột phá nhất để tạo cú hích cho TPHCM trong 10 năm tới, tôi sẽ chọn việc xây dựng và vận hành Trung tâm Tài chính quốc tế, vì chúng ta cần khơi thông dòng vốn, nhất là vốn quốc tế. Một trung tâm tài chính mạnh sẽ hút dòng vốn từ Singapore, Hong Kong và các quỹ đầu tư mạo hiểm toàn cầu đổ về.
TPHCM nên ưu tiên phát triển chiều sâu nhưng dùng chiều rộng để hỗ trợ. Vì phát triển theo chiều sâu để nâng cao chất lượng kinh tế, tăng GRDP/người, net zero, đổi mới sáng tạo, bằng cách thúc đẩy sandbox tài chính, chip bán dẫn, AI… tạo ra sự giàu có bền vững và vị thế quốc tế. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu đó thì cần hỗ trợ phát triển chiều rộng (hạ tầng, đất đai), thúc đẩy kết nối vùng, logistics…
